Bir su sayacının etiketinde ilk bakışta anlamı açık olmayan kısaltmalar bulunur: Q3 2,5; R80; T50; MAP 16; M1 ve E2; CE işaretinin yanında da dikdörtgen içinde bir M harfi ve iki rakam. Bu ifadeler sayacın büyüklüğünü, küçük akışları ne kadar hassas ölçtüğünü, hangi sıcaklık ve basınçta kullanılabileceğini ve yasal metroloji onayını tanımlar.
Aşağıda bu kısaltmaları uluslararası yasal metroloji tavsiyesi OIML R49, onunla uyumlu EN ISO 4064 standardı ve Avrupa Ölçü Aletleri Direktifi (MID) çerçevesinde açıklıyor, her birini T-Zaehler TX serisi su sayacının teknik değerleriyle örnekliyoruz.
Su sayacı etiketinde neler yazar?
Üretici, model ve seri numarasının yanında ölçümle ilgili aşağıdaki bilgiler yer alır. Tablonun son sütununda TX serisinin ürün sayfasındaki değerleri yer alır; etiketin kendisinde bu değerler standarttaki kısaltmalarla yazılır.
| Simge | Anlamı | TX serisi |
|---|---|---|
| Q3 | Sürekli (nominal) akış; sayaç bu değerle anılır | 2,5 m³/h (TX-15, TX-20) · 6,3 m³/h (TX-25) |
| R | Ölçüm aralığı oranı, Q3 / Q1 | R80 |
| Q1 | Minimum akış | 31,25 l/h (TX-25: 78,75 l/h) |
| Q2 | Geçiş akışı, Q2 / Q1 = 1,6 | 50 l/h (TX-25: 126 l/h) |
| Q4 | Aşırı yük akışı (ürün tablosunda: maksimum akış), Q4 / Q3 = 1,25 | 3,125 m³/h (TX-25: 7,875 m³/h) |
| T | Sıcaklık sınıfı; sayacın onaylı olduğu su sıcaklığı aralığı (ör. T50: 0,1–50 °C) | En fazla 50 °C (soğuk su) · en fazla 90 °C (sıcak su versiyonu) |
| MAP | İzin verilen en yüksek çalışma basıncı | 16 bar |
| Δp | Basınç kaybı sınıfı | 0,63 bar |
| H / V | Montaj konumu: yatay / dikey | Yalnızca yatay |
| Sınıf | Doğruluk sınıfı | Sınıf 2 |
| M / E | Mekanik ve elektromanyetik çevre sınıfı | M1 / E2 |
MAP 16, sayacın en fazla 16 bar çalışma basıncına uygun olduğunu; Δp 63 ise Q1 ile Q3 arasındaki akışlarda sayacın yarattığı basınç kaybının 0,63 bar'ı (63 kPa) geçmediğini gösterir. Gövdedeki ok akış yönünü gösterir ve sayaç bu yöne göre bağlanmalıdır.
Yalnızca belirli bir konumda doğru ölçen sayaçlarda montaj konumu da işaretlenir: H yatay, V dikey montajı ifade eder. Bazı sayaçların R değeri konuma göre değişir; etikette “R160-H, R80-V” gibi iki değer görürseniz ilki yatay, ikincisi dikey montaj için geçerlidir. TX serisi yalnızca yatay monte edilir.
Q1, Q2, Q3 ve Q4: dört akış değeri
Su sayacının ölçüm performansı dört akış (debi) değeriyle tanımlanır. Küçükten büyüğe sıralandığında:
- Q1, minimum akış: Sayacın izin verilen hata sınırları içinde ölçmesi gereken en düşük akış.
- Q2, geçiş akışı: Ölçüm aralığını alt ve üst bölgeye ayıran sınır. Standartta Q2, Q1'in 1,6 katıdır.
- Q3, sürekli (nominal) akış: Sayacın normal kullanımda, sürekli ya da aralıklı akışta hata sınırları içinde çalıştığı en yüksek akış. Sayaç bu değerle anılır: “Q3 2,5”, sürekli akışı 2,5 m³/h olan sayaç demektir.
- Q4, aşırı yük akışı: Sayacın kısa süreliğine hata sınırları içinde çalışabildiği ve sonrasında ölçüm özelliklerini koruduğu en yüksek akış. Q4, Q3'ün 1,25 katıdır.
Hata bölgeleri
Bu değerler sayacın ne kadar hata yapabileceğini de belirler. Doğruluk sınıfı 2 olan bir sayaçta (TX serisi bu sınıftadır) izin verilen en büyük hata şöyledir:
- Üst bölge (Q2 ≤ Q ≤ Q4): su sıcaklığı 30 °C'ye kadar ±%2, 30 °C'nin üzerinde ±%3.
- Alt bölge (Q1 ≤ Q < Q2): ±%5.
Sınıf 1 sayaçlarda sınırlar daha dardır; örneğin alt bölgede ±%3'tür. Q1'in altındaki çok küçük akışlarda, örneğin damlatan bir muslukta, sayacın bu sınırlar içinde ölçmesi beklenmez.
R80 ne demek?
R, sayacın ölçüm aralığını tek bir sayıyla anlatan orandır: R = Q3 / Q1. R80, sürekli akışın minimum akışın 80 katı olduğu anlamına gelir. Q3 aynı kalırken R büyüdükçe Q1 küçülür; yani sayaç daha küçük akışları da hata sınırları içinde ölçer. Etikette R değeri R40, R80, R100, R160 gibi yazılır. Eski etiketlerde bunun yerine A, B ve C gibi metroloji sınıfları kullanılırdı.
TX serisinin tüm çapları R80'dir. Ürün sayfasındaki akış değerleri bu oranlardan doğrudan hesaplanır:
- TX-15 ve TX-20 (Q3 2,5 m³/h): Q1 = 2,5 / 80 = 0,03125 m³/h, yani 31,25 l/h. Q2 = 1,6 × 31,25 = 50 l/h. Q4 = 1,25 × 2,5 = 3,125 m³/h.
- TX-25 (Q3 6,3 m³/h): Q1 = 6,3 / 80 = 0,07875 m³/h, yani 78,75 l/h. Q2 = 1,6 × 78,75 = 126 l/h. Q4 = 1,25 × 6,3 = 7,875 m³/h.
Bu örnekten iki pratik sonuç çıkar. Birincisi, sayacın kapasitesini boru çapı değil Q3 belirler: TX-15 ile TX-20'nin bağlantı çapları farklıdır (G 3/4" ve G 1") ama Q3 değerleri aynıdır: 2,5 m³/h. İkincisi, gereğinden büyük seçilen sayaç küçük akışlarda hassasiyet kaybeder: TX-25'in minimum akışı TX-15'inkinin iki buçuk katından fazladır. Sayaç, tesisattaki gerçek kullanım debisine göre seçilmelidir.
Kısa kural: Q3 sayacın sürekli olarak ne kadar akış taşıyabildiğini, R ise küçük akışları ne kadar iyi gördüğünü söyler.
MID işareti ne anlama gelir?
MID, Avrupa Birliği'nin Ölçü Aletleri Direktifi'nin kısaltmasıdır; su sayaçları bu direktifin kapsadığı ölçü aletleri arasındadır. MID onaylı bir sayacın tipi ve üretimi, onaylanmış bir kuruluşun uygunluk değerlendirmesinden geçmiştir. Yani etiketteki değerler yalnızca üreticinin beyanı değildir.
MID onayını etikette üç işaret birlikte gösterir:
- CE işareti,
- dikdörtgen içinde büyük M harfi ile işaretin konulduğu yılın son iki hanesi (örneğin M26),
- uygunluk değerlendirmesini yapan onaylanmış kuruluşun dört haneli kimlik numarası.
Etikette ayrıca genellikle tip inceleme sertifikasının numarası yer alır. OIML R49 ve EN ISO 4064 ise sayacın hangi deneylerden geçmesi ve hangi sınırları sağlaması gerektiğini tanımlayan teknik belgelerdir. TX serisi MID onaylıdır ve OIML R49-1, R49-2 ve R49-3 (EN ISO 4064) standartlarını sağlar.
Çevre sınıfları
Etikette M ile başlayan kod mekanik ortamı (titreşim ve darbe), E ile başlayan kod elektromanyetik ortamı tanımlar. M1, titreşim ve darbenin önemsiz olduğu yerler içindir. E1 konut, ticari ve hafif sanayi ortamını tanımlar; E2 ise sanayi binalarındaki daha zorlu elektromanyetik koşulları kapsar. Ürün sayfasında TX serisi için iklimsel −10 °C / +55 °C, mekanik M1/O ve elektromanyetik E2 sınıfları ile IP65 koruma sınıfı belirtilir.
Sıcak su sayacı ile soğuk su sayacı farkı
Sıcak su sayacı ile soğuk su sayacı arasındaki temel fark, onaylandıkları su sıcaklığı aralığıdır. Etikette bu, T harfiyle başlayan sıcaklık sınıfıyla gösterilir: T30 ve T50 sınıfları 0,1 °C'den sırasıyla 30 ve 50 °C'ye kadar, T90 0,1 °C'den 90 °C'ye kadar, T30/90 ise 30 °C ile 90 °C arasını kapsar. Sınıf 2 bir sayaçta üst bölgedeki izin verilen hata da değişir: su 30 °C'nin üzerindeyse ±%2 yerine ±%3'tür.
TX serisinin her çapı iki versiyonda sunulur: soğuk su versiyonu 50 °C'ye, sıcak su versiyonu 90 °C'ye kadar kullanılır. İki versiyonun ürün kodu aynıdır (örneğin TX-15); bu yüzden sipariş verirken versiyonu ayrıca belirtin, teslim alırken de etiketteki sıcaklık sınıfını kontrol edin. Piyasada sıcak su sayaçları çoğunlukla kırmızı, soğuk su sayaçları mavi bir işaretle ayırt edilir; ancak bağlayıcı olan renk değil, etiketteki sıcaklık sınıfıdır.
Daire başına ısı kat istasyonu kullanılan binalarda kullanım sıcak suyu dairedeki istasyonda anlık olarak hazırlanır; daireye ayrı bir sıcak su hattı gelmez. Bu binalarda sıcak su için harcanan enerji istasyondaki ısı sayacında, su tüketimi ise istasyona eklenen su sayacında ölçülür. ASİS ısı kat istasyonu ısı sayacı ve su sayacıyla birlikte verilebilir. Isı sayacının etiketi ise farklı kavramlar kullanır (Qp, Qi, θ, Δθ); onları ısı sayacı nedir ve nasıl çalışır rehberinde anlattık.
Modülsüz, M-Bus ve RF modüllü su sayacı
Göstergeden okuma
TX serisi mekanik bir su sayacıdır; modülsüz versiyonu yerinde, göstergeden okunur. Tüketim sekiz haneli silindir göstergede görünür: katalogdaki açıklamaya göre ilk beş hane metreküpü, son üç hane litreyi gösterir; ayrıca dairesel bir litre skalası bulunur. Göstergenin kaydedebildiği en büyük değer 99 999 m³'tür.
Uzaktan okuma modülleri
- M-Bus modüllü: Sayaç binadaki kablolu M-Bus hattına bağlanır ve diğer sayaçlarla birlikte bir M-Bus okuyucu tarafından sorgulanır. Yeni binalarda ve sayaçların şaftta ya da sayaç dolabında toplu durduğu tesisatlarda pratiktir.
- RF modüllü: Sayaç, OMS uyumlu kablosuz M-Bus (wM-Bus) ile 868 MHz bandında yayın yapar; sayaca kablo çekilmez. Kullanımdaki binalarda sonradan uzaktan okumaya geçerken öne çıkar.
- Diğer modüller: Modbus, LoRa ve pulse çıkışlı modüller isteğe bağlı olarak sunulur.
Katalogda modüller için kullanıma göre 10 yıla kadar pil ömrü belirtilir. Ürün sayfası ve kataloğa göre TX serisi geçmişe dönük 12 aylık veri kaydı tutar ve ters dönmede veri üretmez; sayaç manyetik müdahaleye karşı korumalıdır. Kablolu hattaki sayaçları okuyup veriyi GSM, Wi-Fi, Bluetooth ya da RF ile aktaran cihazlar M-Bus okuyucu sayfasında, kablolu ve kablosuz okumanın karşılaştırması ise M-Bus nedir rehberinde yer alır.
Merkezi sıcak su sistemi olan binalarda sıcak su sayaçlarının verisi, ısınma ve sıcak su giderlerinin paylaştırılmasında da kullanılır; paylaşımın hesaplanması ve mevzuat tarafı için Asis Enerji'nin sitesine (asisenerji.com) bakabilirsiniz. TX serisinin tüm teknik değerlerini T-Zaehler ürün kataloğunda görebilir; çap, versiyon ve modül seçimiyle birlikte su sayacı için fiyat teklifi isteyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Su sayacında Q3 2,5 ne demek?
Sayacın sürekli (nominal) akışının 2,5 m³/h, yani saatte 2.500 litre olduğunu gösterir. Sayaç bu akışa kadar normal kullanımda hata sınırları içinde çalışır; kısa süreliğine Q4 değerine kadar çıkabilir (Q3 2,5 bir sayaçta Q4 = 3,125 m³/h).
R değeri yüksek olan su sayacı daha mı iyi?
Aynı Q3 değerinde R160 bir sayacın minimum akışı, R80 bir sayacınkinin yarısıdır: Q3 2,5 m³/h için R80'de 31,25 l/h, R160'ta 15,625 l/h. Yani yüksek R küçük akışları daha iyi ölçer. Ancak R tek başına seçim ölçütü değildir; doğruluk sınıfı, sıcaklık sınıfı, montaj konumu ve okuma modülü de birlikte değerlendirilmelidir.
Sıcak su sayacı soğuk su hattına takılabilir mi?
Etiketteki sıcaklık sınıfına bağlıdır. T90 gibi 0,1 °C'den başlayan bir sınıf soğuk suyu da kapsar; T30/90 gibi bir sınıf ise yalnızca 30 °C'nin üzerindeki su için onaylıdır. En doğrusu, her hatta o hat için üretilmiş versiyonu kullanmaktır; TX serisinde her çap sıcak ve soğuk su versiyonuyla sunulur.
Eski sayaçlardaki Qn 1,5 ile Q3 2,5 aynı şey mi?
Aynı kavram değildir; güncel etiketlerde Qn'nin yerini Q3 almıştır. Eski düzendeki sayaçlarda Qn (nominal debi) ile birlikte A, B, C metroloji sınıfları yazılırdı; bu sınıfların yerini de R değeri almıştır. Qn 1,5 m³/h bir sayacın yerine genellikle Q3 2,5 m³/h bir sayaç takılır. Değiştirmeden önce bağlantı çapını ve sayacın gövde boyunu da kontrol edin.
